Interpelacja w sprawie propozycji modyfikacji przepisów prawnych celem dostosowania listy gatunków objętych ochroną gatunkową do obecnych realiów związanych ze zmianami taksonomicznymi i podyktowanych ochroną przyrody

Szanowna Pani Ministro!

Działając na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu RP oraz art. 14 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, składam niniejszą interpelację poselską w sprawie pilnej potrzeby dostosowania przepisów dotyczących ochrony gatunkowej krajowej herpetofauny (płazów i gadów) do aktualnego stanu wiedzy taksonomicznej oraz narastających zagrożeń środowiskowych.

Od momentu wejścia w życie rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt doszło do istotnych zmian w systematyce płazów i gadów. W wyniku rewizji taksonomicznych z dotychczas chronionych gatunków wyodrębniono nowe taksony:

• Rzekotkę wschodnią (Hyla orientalis) – uprzednio klasyfikowaną w ramach rzekotki drzewnej (Hyla arborea),
• Padalca kolchidzkiego (Anguis colchica) – uprzednio traktowanego jako podgatunek lub populacja padalca zwyczajnego (Anguis fragilis).

Obecnie oba te gatunki pozostają poza wykazem załączników do rozporządzenia, co oznacza, że z formalno-prawnego punktu widzenia utraciły status gatunków chronionych w Polsce. Sytuacja ta nie wynika z poprawy stanu ich populacji czy braku zagrożeń, lecz jest wyłącznie konsekwencją luki prawnej powstałej na skutek nieaktualizowania przepisów po zmianach w nomenklaturze naukowej.

Populacje Hyla orientalis oraz Anguis colchica podlegają dokładnie tym samym presjom środowiskowym co ich taksony siostrzane. Dla rzekotki wschodniej kluczowym zagrożeniem pozostaje zanik i degradacja zbiorników rozrodczych, osuszanie terenu, eutrofizacja oraz śmiertelność na drogach. Padalec kolchidzki, jako gatunek o niskiej mobilności i skrytym trybie życia, cierpi z powodu intensyfikacji rolnictwa, niszczenia mikrosiedlisk oraz bezpośredniego uśmiercania przez ludzi. Pozostawienie tych gatunków poza systemem ochrony prawnej powoduje niespójność systemu ochrony przyrody w Polsce.

Płazy są uznawane za najbardziej zagrożoną wymarciem grupę kręgowców zarówno w skali globalnej, jak i lokalnej. W Polsce wszystkie gatunki płazów i gadów wykazują wyraźne trendy spadkowe. Do głównych czynników degradujących ich populacje należą zmiany klimatyczne generujące przesunięcia w fenologii (porze godów i rozrodu) oraz postępujące wysychanie okresowych i stałych zbiorników wodnych. Fragmentacja krajobrazu oraz rosnące natężenie ruchu drogowego, prowadzące do masowej śmiertelności osobników w okresie migracji także przyczyniają się do głównych czynników szkodzących ich populacji.

Wobec powyższego uzasadniony jest postulat przeniesienia wszystkich krajowych gatunków płazów i gadów z załącznika nr 2 (ochrona częściowa) do załącznika nr 1 (ochrona ścisła) oraz uwzględnienie w rozporządzeniu padalca kolchidzkiego i rzekotki wschodniej.

Przykładowo, zgodnie z Czerwoną Listą IUCN salamandra plamista posiada status gatunku narażonego na wyginięcie (VU) w skali globalnej, tymczasem w Polsce wciąż objęta jest jedynie ochroną częściową. Co więcej, gatunek ten nie jest objęty Państwowym Monitoringiem Środowiska (PMŚ), co uniemożliwia wczesne wykrywanie zjawiska wymierania lokalnych populacji, które jest obserwowane na wybranych stanowiskach w kraju (Kolenda i in. 2026).

Dane z innych krajów europejskich jednoznacznie wskazują na silne i gwałtowne spadki populacji salamandry plamistej, w skrajnych przypadkach prowadzące do niemal całkowitego zaniku gatunku na poziomie regionalnym. Szczególnie drastyczne załamania liczebności odnotowano w Holandii, Belgii oraz Hiszpanii (Bosch & Martínez-Solano, 2006; Spitzen-Van der Sluijs i in., 2013). Kluczowym czynnikiem tych spadków jest rozprzestrzenianie się patogenu Batrachochytrium salamandrivorans (Bsal), który powoduje wysoką śmiertelność osobników dorosłych i larw oraz może prowadzić do załamania populacji w krótkim czasie (Stegen i in., 2017). W Polsce jak dotąd nie stwierdzono obecności Bsal, ale należy oczekiwać, że patogen ten będzie się dalej rozprzestrzeniał, podobnie jak obecny już w Polsce Batrachochytrium dendrobatitis.

Salamandra plamista cechuje się ponadto bardzo wąskimi i specyficznymi wymaganiami siedliskowymi. Gatunek ten jest silnie związany z wilgotnymi, cienistymi lasami liściastymi i mieszanymi oraz z niewielkimi, chłodnymi i czystymi ciekami wodnymi, które stanowią kluczowe siedliska rozrodcze (Zakrzewski, 2007). Degradacja tych siedlisk, wynikająca m.in. z intensywnej gospodarki leśnej, regulacji potoków, zanieczyszczenia wód oraz fragmentacji kompleksów leśnych, prowadzi do trwałego zaniku stanowisk rozrodu i izolacji populacji (Najbar i in., 2022). Zdegradowane siedliska salamandry są też niemożliwe lub bardzo trudne do odtworzenia lub skompensowania. Przykładowo, na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego utrata występujących tam pierwotnie lasów liściastych i mieszanych na rzecz lasu iglastego świerkowego poskutkowała znacznym zanikiem salamandry, która jest obecnie jednym z najrzadszych płazów w Tatrach (Sadza i in. 2015). Podobnie w Sudetach i Przedgórzu Sudeckim badane populacje wykazują prawdopodobny spadek liczebności (Kolanek 2026).

Podsumowując, salamandra plamista podlega wielu zagrożeniom specyficznym w stosunku do innych gatunków płazów, a jej ochrona jest potencjalnie trudniejsza z uwagi na wąski zakres wybieranych siedlisk. Objęcie salamandry plamistej ochroną ścisłą należy zatem uznać za uzasadnione i konieczne.

Biorąc pod uwagę powyższe argumenty, konieczne jest objęcie salamandry plamistej ochroną ścisłą z wymogiem ochrony czynnej.

Z tego powodu zwracam się z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska planuje nowelizację załączników nr 1 i 2 do rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt w celu uwzględnienia zmian taksonomicznych i przywrócenia ochrony prawnej rzekotce wschodniej (Hyla orientalis) oraz padalcowi kolchidzkiemu (Anguis colchica)?
2. Czy resort rozważa kompleksowe przeniesienie wszystkich krajowych gatunków płazów i gadów do załącznika nr 1 (ochrona ścisła) oraz rozszerzenie listy gatunków objętych wymogiem ochrony czynnej, zważywszy na powszechne trendy spadkowe ich populacji?
3. W przypadku braku możliwości wdrożenia pełnej reformy listy gatunków, czy Ministerstwo uwzględni przeniesienia salamandry plamistej (Salamandra salamandra) do kategorii ochrony ścisłej z wymogiem ochrony czynnej?
4. Czy planowane jest włączenie salamandry plamistej do programu Państwowego Monitoringu Środowiska (PMŚ) oraz podjęcie prewencyjnych działań osłonowych w związku z ryzykiem transmisji patogenu Batrachochytrium salamandrivorans (Bsal) do Polski?

Z wyrazami szacunku,

Małgorzata Tracz