> ## Content Index
> Fetch the complete content index at: https://malgorzatatracz.pl/llms.txt
> Use this file to discover other available public pages before exploring further.

# Interpelacja w sprawie propozycji modyfikacji przepisów prawnych dotyczących stref ochrony ostoi dla gniewosza plamistego
- URL: https://malgorzatatracz.pl/interpelacja-w-sprawie-propozycji-modyfikacji-przepisow-prawnych-dotyczacych-stref-ochrony-ostoi-dla-gniewosza-plamistego/
- Published: 2026-11-11T08:21:24.000Z
- Updated: 2026-11-11T08:21:24.000Z
- Author: Małgorzata Tracz
- Tags: Blog

Szanowna Pani Ministro!

Działając na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu RP oraz art. 14 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, zgłaszam interpelację poselską w sprawie propozycji modyfikacji przepisów prawnych dotyczących stref ochrony ostoi dla gniewosza plamistego.

Gniewosz plamisty (Coronella austriaca) należy do najrzadszych i najbardziej zagrożonych gatunków gadów w Polsce. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt (PCKZ) został sklasyfikowany jako gatunek narażony na wyginięcie (VU; Profus i Sura, 2001). W momencie publikacji PCKZ jego występowanie potwierdzono jedynie na nielicznych stanowiskach w kraju, a całościową liczebność szacowano na zaledwie 8–9 tysięcy osobników.

Z gromadzonych od 2016 r. przez Towarzystwo Herpetologiczne NATRIX danych (w oparciu o model nauk obywatelskich – citizen science) wynika, że do końca 2025 r. zarejestrowano łączną liczbę 2000 obserwacji tego gatunku. Choć rosnąca liczba doniesień mogłaby stwarzać złudne wrażenie poprawy stanu populacji, szczegółowa analiza klastrowa (łączenie punktów w promieniu 500 m) wskazuje, że przeważająca większość rekordów dotyczy obserwacji pojedynczych osobników. Zdecydowana większość tak zdefiniowanych stanowisk nie przekracza liczebności 10 osobników, co dowodzi niskiego potencjału populacyjnego oraz skrajnie wysokiego ryzyka lokalnego wymierania (extirpation). Pozorny wzrost liczby stanowisk wynika ze wzrostu powszechności technologii (smartfony z aparatami i GPS) oraz zaangażowania społecznego, a nie z rzeczywistej regeneracji populacji.

Niezależne dane z ogólnopolskiego monitoringu gatunków i siedlisk prowadzonego od 2009 roku przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska potwierdzają niekorzystny stan ochrony gatunku. W tym czasie przeprowadzono 4 edycje monitoringu. Wraz z kolejnymi edycjami stwierdzono spadek wartości wskaźników (świadczących o stanie populacji i stanie siedlisk gatunku) na 48,6% stanowisk objętych badaniami (z czego 31,4% to spadek z stanu korzystnego FV do stanu złego U2), co jest wynikiem wysoce alarmującym. Dodatkowo 23% stanowisk zostało wskazanych przez ekspertów do usunięcia z monitoringu ze względu na całkowity zanik siedlisk lub brak obserwacji gatunku. Eksperci prowadzący monitoring w kolejnych edycjach jednomyślnie podkreślają utrwalanie się negatywnych trendów populacyjnych.

Zgodnie z ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt , gniewosz plamisty objęty jest ochroną ścisłą, wymagającą wyznaczania stref ochrony ostoi, miejsc rozrodu lub regularnego przebywania.

Mimo że ochrona strefowa w Polsce funkcjonuje wysoce skutecznie w odniesieniu do ptaków (ponad 3000 utworzonych stref), w przypadku gniewosza plamistego mechanizm ten okazał się całkowicie nieskuteczny. Z danych Regionalnych Dyrekcji Ochrony Środowiska na rok 2021 wynika, że w całej Polsce utworzono dotychczas zaledwie 3 strefy ochrony dla gniewosza plamistego (dla porównania: żółw błotny – 35 stref, wąż Eskulapa – 1 strefa).

Główne przyczyny braku efektywności obecnych regulacji to problemy definicyjne i nieadekwatność kryteriów przestrzennych. Zgodnie z obowiązującymi regulacjami strefy ochrony ostoi dla gniewosza plamistego obejmują obszar w promieniu do 100 metrów od miejsc rozrodu oraz regularnego przebywania gatunku, a w ich obrębie obowiązuje m.in. zakaz przebywania osób, prowadzenia prac ziemnych, niszczenia roślinności czy zmiany sposobu użytkowania terenu bez zgody regionalnego dyrektora ochrony środowiska.

Zapisy dotyczące stref ochrony ostoi nie precyzują, czym jest „miejsce regularnego przebywania i rozrodu”. Co więcej, termin ten stosuje się wyłącznie w odniesieniu do niektórych gatunków wymienionych w załączniku IV Rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. W praktyce prowadzi to do sytuacji, w których obserwacje pojedynczych osobników nie są uznawane za wystarczającą podstawę do wyznaczenia strefy (przykład sprawy: WOP.051.2.2023.MO.2, RDOŚ Bydgoszcz), mimo że gatunek ten jest dobrze znany z niskiej wykrywalności i mobilności, co może skutkować małą liczbą obserwacji na danym stanowisku. Samice ciężarne oraz osobniki młodociane prowadzą skryty tryb życia. Ponadto, jako gatunek żyworodny, gniewosz nie rozmnaża się corocznie, lecz zależnie od warunków pogodowych i bazy pokarmowej.

Kolejnym problemem jest określenie powierzchni strefy. Podstawowe dane dotyczące występowania gniewosza plamistego na danym terenie to punkty, w których obserwowano węże. W praktyce Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska może zatem utworzyć strefę jako kołową powierzchnię o określonym promieniu wokół punktu, w którym zaobserwowano gniewosza plamistego. Jest to nieadekwatne dla zachowania lokalnej populacji z dwóch powodów. Po pierwsze, gniewosz plamisty na różnych etapach cyklu rocznego może przemieszczać się na większe odległości niż 100 m (nawet do 500 m, rzadko więcej). Mając do dyspozycji jeden, a nawet kilka punktów spośród całej przestrzeni zajmowanej przez danego osobnika, nie jest zatem możliwe skuteczne zachowanie siedliska wykorzystywanego przez tego osobnika w całym cyklu rocznym poprzez tworzenie kołowych powierzchni wokół poszczególnych obserwacji. Problem ten jest zwielokrotniony w przypadku grupy osobników, czyli populacji. Jak wspomniano, gniewosz jest gatunkiem trudno wykrywalnym, a zatem zawsze część (niekiedy znaczna) osobników nie zostaje wykryta i nie jest uwzględniana przy planowaniu powierzchni strefy. 

Obecna definicja tego, co może zostać objęte ochroną strefową, pozostawia wątpliwości dla jednostek decyzyjnych w zakresie tworzenia stref, co może skutkować negatywnym rozpatrzeniem wniosku o utworzenie strefy albo utworzeniem strefy niespełniającej swojej funkcji ochronnej. Należy podkreślić, że zapisy dotyczące stref są podobne dla pozostałych gatunków gadów, dla których utworzono znacznie więcej stref ochrony ostoi. Nie jest zatem do końca jasne, dlaczego w przypadku gniewosza plamistego obowiązujące zapisy wzbudzają takie wątpliwości. 

Art. 60 ust. 6 pkt 1 ustawy o ochronie przyrody ustanawia w strefie ochrony bezwzględny zakaz przebywania osób postronnych. W przeciwieństwie do płochliwych gatunków ptaków lęgowych, dla gniewosza plamistego obecność człowieka sama w sobie nie stanowi kluczowego zagrożenia biologicznemu przetrwaniu, zagrożeniem są prace ziemne, zmiana sposobu użytkowania terenu oraz zabudowy.

W praktyce organów administracji zakaz wstępu stał się jednym z głównych powodów odrzucania wniosków o strefy ochrony w rejonach miejskich lub podmiejskich (np. sprawy: OP-I.6442.8.2019.TC.3, OP.6442.15.2023.KW/BZ.4, BP.OPS.051.52.2023.MO). Obawa przed konfliktami społecznymi wynikającymi z zakazu wstępu skutkuje brakiem jakiejkolwiek ochrony obszarowej.

Konsekwencją opisanych problemów jest fakt, że strefy ochrony gniewosza plamistego są w Polsce ustanawiane niezwykle rzadko, mimo wielu przesłanek uzasadniających ich tworzenie. Jak wskazują dostępne dane, w skali kraju funkcjonuje jedynie kilka takich stref, co pozostaje w rażącej dysproporcji do liczby znanych stanowisk gatunku i liczby stref powołanych dla ptaków. Obecnie blisko 50% znanych stanowisk gniewosza plamistego w Polsce znajduje się poza jakimkolwiek obszarem chronionym. Właściciele i zarządcy nieruchomości często niszczą siedliska w sposób nieświadomy, gdyż nie biorą udziału w procedurach uzgodnieniowych. Badania naukowe jednoznacznie potwierdzają, że populacje nie występujące na obszarach chronionych mają dużo gorsze perspektywy zachowania (zarówno w przypadku węży, jak i innych organizmów; Reading i in. 2010, Kajzer-Bonk i Nowicki 2022). 

**W celu dostosowania przepisów do wymagań ekologicznych gatunku oraz umożliwienia organom ochrony środowiska elastycznego reagowania, proponuje się następujące modyfikacje przepisów:**

W ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. 2026 poz. 13) w art. 60 ust. 4 niniejsza zmiana skutecznej by osiągała pierwotny cel ustawodawcy: 

„*4\. Granice stref ochrony, o których mowa w ust. 3, oznacza się tablicami z napisem, odpowiednio: „ostoja roślin”, „ostoja zwierząt” albo „ostoja grzybów” i informacją: „osobom nieupoważnionym wstęp wzbroniony”. Informacji „osobom nieupoważnionym wstęp wzbroniony” nie zamieszcza się w przypadkach określonych w ust. 6a.*”; 

Ponadto, po ust. 6 dodanie ust. 6a w brzmieniu: 

„*6a. Regionalny dyrektor ochrony środowiska ustalając, w drodze decyzji administracyjnej, strefy ochrony ostoi, miejsc rozrodu i regularnego przebywania zwierząt objętych ochroną gatunkową, o których mowa w art. 49 pkt 1 lit. e, może odstąpić od zakazu określonego w ust. 6 pkt 1, kierując się wymogami ochrony ostoi oraz stanowisk zwierząt objętych ochroną gatunkową.*”.

Zmiany w rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt:

Wprowadzając dodatkowy zapis:

„*§ 9\. Wprowadza się następujące odstępstwa od zakazów:* 
*(…)* 
*9) przebywania osób, z wyjątkiem właściciela nieruchomości objętej strefą ochrony oraz osób sprawujących zarząd i nadzór nad obszarami objętymi strefą ochrony, oraz osób wykonujących prace na podstawie umowy zawartej z właścicielem lub zarządcą; podczas powoływania strefy ochrony, kierując się interesem ochrony gatunku i jego siedlisk.*”

Umożliwiłoby to umieszczenie przy gniewoszu plamistym w załączniku IV do Rozporządzenia symbolu (5) oraz w objaśnieniach do załącznika: (5) – gatunek, którego dotyczy odstępstwo, o którym mowa w § 9 pkt 9.

Jednocześnie w tabeli, stanowiącej załącznik IV do Rozporządzenia, należałoby przy gniewoszu plamistym zmienić zapis z czwartej kolumny:

„*miejsca rozrodu i regularnego przebywania oraz obszar w promieniu do 100 m*”  
na:   
„*siedlisko w myśl definicji z art. 5, pkt 18 Ustawy o ochronie przyrody (obszar występowania zwierząt w ciągu całego życia lub dowolnym stadium ich rozwoju) oraz obszar w promieniu 100 m*”

**Biorąc pod uwagę potrzebę systemowych zmian legislacyjnych opisanych powyżej, uprzejmie proszę Panią Minister o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:**

1. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska dostrzega problem krytycznie niskiej liczby wyznaczonych stref ochrony ostoi dla gniewosza plamistego w Polsce oraz czy planowane są prace legislacyjne mające na celu usprawnienie tego mechanizmu?
2. Jak resort odnosi się do przedstawionej propozycji nowelizacji art. 60 ustawy o ochronie przyrody oraz rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, polegającej na umożliwieniu RDOŚ elastycznego odstępowania od zakazu wstępu osób postronnych do strefy w sytuacjach, gdy obecność ludzi nie zagraża celom ochrony gatunku?
3. Czy Ministerstwo rozważa modyfikację zapisu w Załączniku nr 4 do rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, aby granice strefy dla gniewosza plamistego opierały się na faktycznym płacie siedliska gatunku (w myśl art. 5 pkt 18 ustawy o ochronie przyrody)?
4. W jaki sposób resort planuje zabezpieczyć przed zniszczeniem populacje i siedliska gniewosza plamistego znajdujące się poza systemem obszarów chronionych, które stanowią obecnie niemal połowę znanych stanowisk tego gatunku w Polsce?
5. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska planuje przeprowadzenie przeglądu dotychczasowych decyzji i praktyki interpretacyjnej Regionalnych Dyrekcji Ochrony Środowiska w sprawach wniosków o utworzenie stref ochrony dla gadów, celem wydania ujednoliconych wytycznych dla organów terenowych?

*Z wyrazami szacunku*  
**Małgorzata Tracz**  
Posłanka na Sejm RP